By. Biakenga, Malaysia
Kan
thupui hian a huam zau hle a, Burma leh India ( Mizoram leh Manipur state ) ram
chhunga chengte chauh ni lovin, kan tunlai Zofate chenna khawvel ( global
) hi a zau leh zual tawh a; Burma Mizo khawvelin ram thar a zuan mek Malaysia
leh US-a awmte thlengin, an eizawnna lam kan hriat ang angte hai lan kan tum
dawn a ni. A bik takin tuna kan chenna Malaysia Mizo khawvelte eizawnna lam hi,
thlur bing deuh ila, a dang zawng hi chu, kan sakhi chulramfan thuak thuak mai
dawn a ni.
1. BURMA : - Burma zofate chenna hmun hi, hmun
thum-ah then ta ila.
( 1
) Kalay Kabaw phaia chengte
- Kalaymyo ( Tahan ) leh Kabaw ( Khampat Tamu ) phaia chengte tihna a ni.
Leileta ei zawng an tam ber a, Burma Zofate zinga lo nei zau ber chu, Pu
Thangreia, Tuivar khua a ni a; a lo zau lam chu Acre 360 a ni. Kum khata
a buh thar hi, tang 25000 ( tin 50000 ) vel a ni.
Sumdawnna lamah kum 1970 chho
vel atangin Tamu khawdai Moreh ( India ) lama sumdawn an uar tan a, kum1975
chho vel khan Melbuk, Mizoram thleng kova sumdawnna bungrua phurh hun lai a ni
a. Kum 1985 vel khan Tiau thleng motor a kal theih tawh avangin, Mizoram lamah
sumdawnga ei zawng an tam tan hle tawh a ni.
Kan
Burma ram reththeih luatah kan tlangval tam takte chu, Mizoramah kawnglaia in
hlawh te, Motia inhlawhte leh thing zaia in hlawhfate an awm laiin, kan nulate
pawh an bang bik lo. Aizawl mi hausate inah a tul ang ang thawka inhlawhfain an
tul ve hle bawk a ni. Kan lehkhathiam ( graduate ) chhuak hmasa apiangte lahin,
sorkar hna hlawh tlemtea inhnangfak ai chuan, a tam zawk 80% vel hi chu
sumdawnna khur puiah an liluh zel niin a lang. Heng kan mithiamte duh thlanna
hi chu, ram develop that leh hunte a la in her chhuah leh hunah cuan, kan Mizo
hnam tan bawk lunglai chhirin ban a la chen ngeiin a rin awm.
Rel
kawng siam hun lai leh Tuihang Hydro-electric project hun lai phei chuan, Sipai
sorkar hian hlawh nei miah lovin mipuite min chhawr fe nasa hman hle. Tahan
Mizote kan vanneihna pakhat awm ve chu, "Kalaymyo town area chhunga
bazar ( Market ) lian ber chu, Tahan Mizote chenna hmuna a awm hi a ni." Chutah
chuan thlai hnah (subji) bazar atanga dawr lian chi hrang hrang thlengin, kan
zofaten eizawnna tha tak kan nei thei hi Pathian khawngaihna a ni.
( 2
) Chin hills-a chengte - Tlangram lo neih hi an eizawnna bulpui ber a
ni. A ram chhungah leilung hausakna a chhuah ve loh avangin; tun hma phei chuan
Chin state-ah enge chhuak? tia an zawh hian, “ Sipai ” tia chhan a ni
thin. An lehkhathiamte atam zawk hi chuan sorkar hna an thawk a, Chin state-ah
hna pawimawh tak tak leh ram hruaitu MP hial thleng pha an awm nual bawk. Chin
underground leh sorkar sipaite ( tuboh leh dolung ) inkara awm an nih avangin,
khua leh tui thatna hmun zawngin, an piah lawk Tiau ral Mizoram thingtlang khaw
tinah pem lutin an khawsa teuh tawh a ni.
( 3
) Rangoon-a chengte -
Zo Rock, Pu Rosangliana'n Zoram ngaih hla a phuah hun lai pawh
khan, in 400 an chuang tawh kha a ni a, tunah chuan an tam hle tawh a ni.
Rangoon-a chengte hi, sipai pension te, sorkar hnathawk te, company-a thawk te,
sumdawngte leh zirlaite an ni.
2. MIZORAM : - . Mizo
khawvelah Mizote awm tamna ber ram a ni a, India sorkar hausak zar a zo va, a
thang duang hle a; an living standard pawh a sang nangiang mai. L.Keivoma phei
chuan, Aizawl khu, " Zofate Jerusalem," a ti hial.
Sorkar zem zena ei zawng an tam avangin, tlang ram lo neiha eizawng an tlem
phah tawh hle. Huan chi hrang hrang leh huan thlai siama eizawng an tam a; dawr
chi hrang hrang siama eizawng an tam hle bawk. Sorkar hna thawkte hlawh hi,
chhungkaw chawm nan a chhenfakawm hle avangin, lehkhathiam pawh an tam phah
viau va, tunah phei chuan lehkhathiam hna hmu lo an chuang reirui tawh a ni.
Sokar hna leh sipai /police hna dil tur pawhin an quality aiin, sorkar ding lai
party hruaitute tlawn thiam thiam an tlatlum tawh zawk an tih chu maw le!
Sorkar hnathawk tam takte leh sorkar dinglai party hruaitu tam takte chu, dik
lo taka sum lak luh an chin thin avangin, concrete building tha tak takte leh
car man to tak tak neitute khuan, " Heng hi Krista zara ka ta,"
ti thei hi an tlem hle mai lawng maw? A ram changkan ngaihtuahin,mipuite
hnathawhna tur factory leh industry a la tlem deuh.
3. MANIPUR : - Manipur State-a Mizote khu,
Churachandpur ( Lamka ) District-ah an tamber a, Tuithapui phai tia koh a ni
bawk. Leileta eizawng an awm nual a, puantah khawla eizawng an tam hle. Mizo
puan zeh mawi tak tak chhuahna hmun pui a ni a, hei hi Mizo khawvela an hming
thanna pawh a ni nghe nghe.
4. MALAYSIA : - Tun hnaiah Burma zofate hi, Burma
ram chhim tawp Kawh Tawng khua atanga chhim lam mel 300 vel a hla,
Malaysia ramah kan tlailam umpawngpar chhim tlak ta chiam mai a. Tuna
Malay-a awm zohnahthlak zawng zawngte hi mi 60000 vel kan tling tawh ang, an
ti. Duhlian tawng hmang ( Mizo )-te erawh mi 3000 vel kan nih a rinawm tawh
bawk.
Kan
chhimtlak chhan - Burma ram Economic tlak
chhiat avangin hnatawktute ni khat hlawh hi $ 1/- vel chauh a ni. Leilet nei lo
tan phei chuan inhlawhfakna tur a vang a, khawsak a harsat hle laiin, Malaysia
a inhlawhfate hlawh ve thung erawh chu, ni khat $ 10/- chuang lai a nih theih
avangin, 1994 vel khan kan Zofa thalai sawm rual vel chu Malaysia-ah inhlawhfa
turin an tla thla tan a ni.
Tin,
Mizoram lama sumdawnna leh inhlawhfakna hi, kan Burma Zofa tam takten kan
eizawnna a nih laiin, kum 2003 khan Mizoram YMA ten Burmami tiin an unaute min
um chhuak rup rup mai si a. Israel-in ramthar an din leh tum nen chuan inang lo
tak kan ni. Chumi hnuah India cheng thlengna ret a tlak hniam fe tak avangin,
sumdawnna lama beidawng tam takte chu, Mizorama kan unauten puan anga min lo
hnawl tak siah chuan, Chhim lam hawi ve thung ang aw, tia kan puanvente sawi
chhingin, Malaysia-ah kan chim ta ruih ruih mai a ni.
Burma
hi Khawvel hriat khawpa sorkar tha lo leh ram rethei ber pawla sawi a nih
avangin, Malaysia rama awm Burma mipuite chu, UN hian raltlanah a pawm hi,
keini zo hnahthlak ( Chin )-te hian a bik takin kan hamthatpui nasa hle. UNHCR
hi, mahni cheng tel lova ram thumna ( US leh a dangte ) min thlen theitu kawng
awm chhun a ni. Mahni chauh ram nuama thlen chu kan duh tawk lo a ni ang, khaw
lama kan chhungkhat hnaivaite chu kan ko a, UNHCR luh theih beiseiin kan lut
ruih ruih a, khaw then khatah phei chuan an nula tlangval tha tha Malaysia-ah
an pem lut zo a ni ber mai. Kum 2007 kha Refugee beisei vanga a nawlpuia kal
hun lai a ni. Heti taka kan chhimtlak chiam nachhan chu, Burma Zofate hi
sorkarin min hmusit a, kan retheih luat aleiah khua leh tui thatna hmun
kan zawn vang ni berin a lang.
Hnathawhna
lamtluang - Mizoram pachal Pu
Vanneihtluanga Malaysia rawn zin chuan, “Mizo khawvelah hna thawk rawh u,
tih ngai lova thawhna hmun awm chhun chu Malay Zofate hi in ni e,” a ti
hial. Ni e, “Thawk lo chuan ei suh se,” tih tlang dunga cheng kan nih
miau avangin hna thawk lo hi chu kan awm lo a ni ber mai. Mahse, a chhungril
luhchilh tak tak chuan, kan thahnem ngaih dan erawh a inchen lo hle ang.
Malaysia-a
kan kal chhan hi a inang lo hle ang a, a then chu hnathawk tur hrim hrima kal
kan awm a, a tam zawk chu UNHCR beisei vanga kal kan awm bawk. Calling-a kalte
chu, an kohna hmunah an fu chat a, hna insawn an awm lem lo. Ram thumna kal
beiseite erawh chu, kan hnathawhah hian thahnemngaihna leh phurna tak tak kan
nei pha lo ni berin a lang. Hna tha kan hmu a, kan han thawk a, a hahthlak em
mai tih leh, Boss-ten min han vin deuh hian kan tuar thei thin lo. Hnathawhna
lama kan Boss-te hi Chinese deuh vek an ni a, mi taima hnam an ni a; an
phunchiar duh phian. Mi ram kan thlen tawh chuan, eng degree pawh nei ila,
Boss-ten an tih apiang hi thuawih taka kan tih a tul tawh.
“Tang
tang, fan fan” nun kan neih loh avangin hna atangin kan chhuak a, hmun dangah
kan inview leh a, mahni kum zat zet inview-te pawh kan awm hial a nia ka rin
ni! Hna zawng ta reng rengin kan vakvai leh thin a, view-liana leh view-lianite
kan tam hmel hle.
Rev.
Lalthuamluaia’n, “ Hna hi chu inthawh lal a ni,” a ti thin. Eng hna pawh thawk
ila, chhel tak leh tha taka kan thawh tang tang chuan, kan hlawh chauh nilovin,
kan nihna pawh a kai sang thin. Hna insawn hmang mi hi an buai fo; sum pawh an
nei ngai lo. Hna insawn hmang pain ni tin RM 40/- hlawh chunga sum puk tur a
zawn buai laiin, ni tin RM 30/- hlawha hna ngai thawk ngar ngar pa chuan a
chhungte cheng a thawn theih reng bakah cheng a kawl reng thei bawk.
Sum
hmanna lam - Nu leh pate thlazar
hnuaia awm tawh lo kan nula tlangval thenkhatte chu, bawngpa tuai thlun chhuak
ang an ni duh phian. Hah em ema an hlawh chhuahte chu, Kawl restaurant-ah tui
senah leh tui phuanahte chan tirin, chuap lang luauvin kan khulh thin a ni lawm
ni? Nula pawh kan bang bik lo. Vanlal Sailova’n, “A feng chhing chhing”
a tihah kan buai tawh lova, kekawrte “A ha chhing chhing” tih
lamah kan buai tawh zawmah nia. Kawr, kekawtlawn leh pheikhawk lah ni se,
khawvela a tunlai thei ang ber ber hian KL khawpui a fang chhuak zung zung mai
bawk si a; engah nge kan lanute hian mi hak leh mi bun atan kut kuangkuahin an
thlir liam bik lem ang le! Kan hmeichhiaten kekawrtlawn haa inkhawmte hi chu a
turah kan ngai tawh zawk a ni. Ram hnihnaah hi chuan kan sap nialnual tawh a
nia. Kan sawi duh tak zawk chu mahni duh zawng leh chak zawngte chu inthlahrung
lo takin kan rek bungin kan silh hmiah hmiah tawh mai zawng a nih hi maw!
Mahse, kan kalsan tak in lam atangin kan zarzo nghaka min lo thlir
rengtute quata chu, Kosong ( O ) a ni leh lawi si. Tuivar nuin a fapa hnenah, “
Mate, sum lak luh thiam ai hian a awmsa hman dan thiam hi a pawimawh zawk a
nia,” tia a thuchah hi i hre reng ang u.
Sum
thawn - Mi 52 hnenah, “ Malay
kal zingah zaah eng zat ( % ) in nge chhungte pawisa a mawi tawka thawn theia i
ngaih?” tia ka zawhna chu, an chhan dan atang chawhrualin 55% vel niin a lang.
Mipa aiin hmeichhiain an thawn tha zawk niin an sawi bawk.
Hna
chi hrang hrang leh hlawhte
- Mizoten kan phak tawk hnate chu hengte hi an ni.
( 1
) Huan thlai chin - Cameron highlands tlang thengthaw vawt nuam tak
khi, huan thlai chi hrang hrang siamna hmun pui a ni. Malay kal hmasate tuanna
ram a ni a, daily hlawh chu, RM 20-25 vel a ni.
( 2
) Construction - Malaysia chu building-in ropui tak tak luah
sen loh khawpa tam a awm chung hian, an la sak belh zel a, hna pawh a tam
nangiang mai. Wire, pipe, welding, chhuat leh bang ( Chui Pia ) rem leh
aircondition fit thlengin, general woker atanga expart thleng; hlawh chu
daily-in, RM 35-80 thleng a ni.
( 3
) Factory - General worker atanga operating supervisor thleng;
hlawh chu daily-in, RM 25-50 thleng, callinga kalte hna a ni tlangpui. Over
time ( OT )-a thawh hun a tam avangin an hlawh a ziaawm phah thin hle.
( 4
) Dawr nghah - Dawr nghak pangngai atanga Assistant Manager
dinhmun thleng; thla hlawh chu RM 800-1200 bakah commission an dawng bawk.
( 5
) Restaurant - Thlengsil, waiter, waitress, cook atanga casher leh
manager thlengin; thla hlawh RM 800-2500 thlenga la kan awm. He hna hi Zofate
thawh tam ber hna a ni. Eiin an chawm thin bawk a, hna thawh hun chhung erawh
dar kar 10 - 12 a ni a, a rei duh phian.
( 6
) Hotel – Hotela thawk hi kan awm nual, Thlahlawh chu RM 900- 1500
thleng a ni.
( 7
) UN leh NGO - Heng department office-ah pawh hian tawng lettu kan
awm nual bawk. Hlawh chu daily-in RM 50/- a ni.
( 8
) Workshoup - Motor leh bike workshoup-a thawk kan awm bawk;
thlahlawh chu, RM 1000/- leh a chung lam a ni.
( 9
) Lir thei khalh - Leivung leh tiau phur motor, JCB leh lei laihna
khawl lian ( excavator ) khalhte kan awm. Hlawh chu dar kar khat, RM 7.50 – 10
thleng a ni.
Ei
zawnnain a kaihhnawih - Malaysia-a kan eizawnnaah a hmei a pa hian kan fim
khur a tul hle. A bikin nulaten hna tha leh tlaktlum an duh luatah, hnam dang
mipa laka lo inphalrai ta mai mai lah bo lo. Sum zawnna hlawhtling deuh hnam
dangte hi kan nulaten neih an pawiti ta lo niin a lang. Hotel leh restaurant
changkang tak taka thawk kan nula tlangvalte hian, an customer chu sap an ni a;
living together an ching em em mai lehnghal a. Zonunin a chhawm tel lem loh sap
ho nun chu kan copy nghal a, kan nula thenkhat phei chuan, hnam dang mipa zui
hi miten an ngaisang turah an ngai nge pawh ka hre law; kan dazat zo ta a ni
mai lo maw?
5. USA :- USA-a Mizo awm zawng zawngte hi, mi
1300-1700 vel an nih hmel. Hna hniam bera kan ngaih mi ina tirhkaha awm tur
chuan, saptawng /thiam thil certificate chi khat khat neih a ngai daih a, thil
har a ni zawk. Ar leh ran talh hnate hi tawng thiam lem lova thawh theih a ni
a, thawk pawh an tam narawh e. Dar kar khatah $ 8-20 thleng hlawhte pawh an
awm. Tui dawt leh tui zem ilo siam that hna ( plumbing ) a ei zawng pawh an tam
hle. Thlai hnah zawrh tur tel hna te, house keeping hnate leh puanthui hnate an
thawk a, susi dawr siamte chenin an awm. Sipaia tan hi duhsakna ( benefit ) a
tha a, tang an awm nual a, nihna sang tak chelh erawh an la awm lem lo.
Malaysia anga hna in sawn dun dun a theih ve tawh loh. Hna thawhte hi record
zel a ni a, hna thar an inview leh pawhin an hna hmasaa an chhuah chhan fel
taka an sawi theih loh chuan hna an pe duh tawh ngai lo a ni.
USA
chu USA nge nge an lo ni e! Engkimah belh chian a dawl a, nu leh pa nih tling
tak an ni. Puitlin dan tur leh hlawhtlin dan turah “ A mihring a zir ” a ni
tawh mai. Mi mawl ber leh lehkha thiam sang ber tan chanpual dik tak (right) a
awm a ni. Life challenge-na tha tak a ni bawk. Zofaten khua leh tui thatna
zawnga, ramthar kan zuanna kan thlangtlakna hnuhnung ber a ni tawh. Khawizu leh
hnutetui luanna ram a nih tawh avangin, taima leh thawk tam apiang a nei
nung nung an ni tawh. Chuvangin USA ram hi kan Zofate chenna tur tak ni
pawhin ka hria.##
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
LAWMTHU - Kum 54-a upa, Malaysia-ah eizawnna hna pawh
nei lo nafam chu, Kepong dila China putarte nena sangha man thin leh, chuktuah
huan siam hna thawk thin ve mai tan chuan, Malay Zofate eizawnna lamah
experience eng mah ka neih ve loh avangin, he article ( Paper ) ziah hi puitlin
mai chi a ni lo. Mahse, research-na ka neih duh avangin, Malaysia leh ram
hranga awm min pui tura ka sawm ten, thahnem ngai taka min puihna a zarah he
article hi a lo piang chhuak a ni. Chuvangin, min tanpuitu - thenrual tha zawng
zawngte leh Pathian hnenah lawm thu ka sawi tak meuh meuh a ni.

1 comments:
I titha e. Spelling mistake inview tih aiah interview ni zawk se, bei zel rawh; duhsakna ka hlan che.
Post a Comment
Chhiartute Ngaihdan Huang