23 January 2010

THALAITE LEH TUNLAI KHAWVEL




By Rev. Dr. Lai Thuama, Tahan
Thlirlawkna: Tunlai khawvel danglam zung zung hian thil thar a herchhuahpui reng angin, a thar lah hun rei lote chhungin a hlui zel a. Mi tam tak chuan khawvel hi an hmu siksawi a, a tha reng an hmu hek lo. A bikin thalai nunzia leh awmdan inthlak zung zung hi an hrethiam lo mai ni lovin an hua a. Sakhaw ngaihsak lo leh nun lepchiah angin an hmu a. Heti mai zawng a ni bik lo ve. Thalaite pawhin an hun nena inmilin khawsak an duh a. Mizo chhinchhiah dan atanga kan en chuan Thasiama hun atanga vawiin thlengin thanghluiin thangthar ninna a awm a. A thar kha a hlui hunah a thar a ni zel tho.

Kan thu hian a chunga sawi thil hi chhui a tum a. Hun hman mek an hriatthiam chuan hmasawnpui khawp bungrua an khawm ang a; rah tam tak an seng ang. A la thleng-lo dawn dan an hriat phei chuan tluk loh pa, malsawmdawngliana a ni ngei ang. Ngaihtuah la, pheikhai remin kal han siam ve teh.
Hun hi a dang reng dawn
Ni a tlak a, a chhuah leh chhung chuan danglamna a her chhuahpui reng ang. Mihringte hian nun awlsam zawk an zawn a, harsatna sutkian an tum chhung chuan engkim deuh thaw mai hi a pangngaia awmtir an duh lo vang. Hnam mawl leh fing zawng zawngin nun dan thar tha an zawng reng a. A him zawk leh muanawm zawk an dap reng bawk. Chhan hrang hrang avanga inelna chuan danglamna a hring chamchi bawk si. Chungte chuan hun inthlak kan tih pawh hi a siam a. Anthropologist mithiam hmingthang tak chuan hnam mawl berte pawh hi an danglam ve reng niin min hrilh a. Chu danglamna chu hre reng siin an haw deuh vek lawi si. A fingin an hrethiam lova, a mawl lahin an ngeih hek lo. Hre thiam a, pawm thiam an awmin khawtlangin a- pawma- lak an thiam fo.
Hun a dang kan tihin, a hun tak taka kha a dang kan tihna aiin mihring zawka khan a thiltih leh pawm dan a thlak thu kan tihna a ni zawk. A ngaia awm leh tih a rem ta lova, ti chuan hun a dang kan ti ta thin zawk a ni. Heng thlasik, nipui, fur leh favang te hi an nih dan tur angin kal liamin a thar thleng thin mah se, mihring zawka kha thla sawmpahnih chhunga a awm dan leh a chhehvel thil inthlak danglam ang zelin chu hun thar chu a hmang a. Hunbite kha kum dang ang lovin an danglam tihna aiin mihring zawka a danglam kan tihna a ni. Entirna : 1950 lamah chuan nula rimten chhepchher khawngin an hun lai mil hla sain an zai a. Nula in hi inkawmhlimna hmun ang hialin an ngai a. Tunah chuan chutianga nula ina zai chu a awm ta meuh lova. Khawpuiah phei chuan a malin an inkawm a. T.V culture an la a, a lang a pau takin an inbengberek a. A fing deuhte chuan naupang lah a chhuak lo zawngin enkawl an tum a. Kan awm dan kan thlak avangin hun hi danglam ta niin kan sawi thin.
Hun inthlakthleng hriatthiam a har
Japan ral atanga Sang-zakua-sawmriat chhung ang reng rengin khawvelin danglamna a tawk ngai lo an ti. He hun reilote chhunga danglamna hi a hma kum za chhungah a awm ngai lo an ti bawk. Engkim mai hi a hlui kha a thar tha zawkin a thlak a. Chung chu mihring tana tangkai zawk an ni bawk si. Khawl pawh hmun khata hrawl pui pui vuah aiin hmun hrang hranga siam lakkhawm a, remkhawm a tha zawk tih an hria a. Mihring nun hi hlam aia seiin an sawn dawrh dawrh a. Heng thil avanga thalai nun inthlak chu upa lamin mutmawh hnarmawha neiin an rumpui a. An hun nena a inmil loh avangin khawvel hi buai ta nuaihin an hria a. Mizo history tawite hian chu chu a nemnghet a.
Mizote thlangtlak hmasa lamah a ni awm e, Thasiama chu tiau kam velah khuan a khawsa niin an sawi a. A dam rei em em a, thalai nun inthlak kual vel chu a nin avanga thihna a zawn thu thawnthuin min hrilh a. Thang hlui leh thar hi an inngeih mawh em em a, a thar ngaihthiam aiin ngei leh huatah a hlui an ramtang thin. Ram changkangah pawh chutiang tho chu a ni. Japan ral a reh a, hmasawnna chu a thlawhin a thlawk zuai zuai a, a hlui tana hriatthiam hman lohvin a thar zawk a chhuak a. Thangthar lahin a hlui an ngaina si lo, an buai tulh tulh a. Sawmruk velah khan Hippy chhuak chuan khawthlang ram chu a va han tibuai tak em. Anni hi chuan culture hlui do reng rengin hun an hmang ti ila sual lo turah ngai ila. Chuangkua pawh pa leh fapa inngeih mumal an awm lova. Chu chuan rinna leh khawtlang nun thlengin a fan a, sualna chi hrang hrang a chuak a. Kohhran hi a tuar ber zinga mi a ni.
Tih dan (tradition) nghet taka lo nei tawhte tan a thara pakai mai hi harsa tak a ni. Sakhuanaah chuan a thar hi sual ang dawn dawna thlir leh rinhlelhna neih a ni a. Mahse, a tharin a hlui an ngaina hek lo. Chu chuan tum leh duh dan inang lo a hring thin. Tunah rih chuan kan zingah a hluiin min la hruai tlangpui a, kan rinnain rah a chhuah leh a hlawhtlinna hi a hlui mawh a ni zawk. Ram changkangah chuan a hluiin kalkawp dan an thiam lohvin a tawpah kohhran a ral fo. Zofate zingah eng tak ang ve ang i maw!!
Kum upa lam ten a hlui an tuipui laiin a thar an hrethiam lova. A thar chu chaw tak khuka khukpui tlak loh, rei lova ral leh mai tur angin an hmu a. A hlui chei thar a, thuam thar a, thangthar ngainattir tur zawk niin an ngai a. Ngaihdan eng pawh hi mi fah kan tum chuan hlawhtlinna tawk a awm fo. Thangtharin tun hma an hre lova, vawiin chauh an hriat avangin an hriatnaah an bei ve lo thei lo. Kan hriat reng tur chu Kawlin acwfa&pD; an tih angin a thar chu dam khawchhuak tur a ni tlang pui.
Engte nge hun danglamna chu?
Chhan har hle mah se, chhan kan tum ang. Khawvel thil siam tharte chu hai rual lohvin a lang mai a. Chung thil tharin mihring a rawn nghawr avangin rilru leh culture lo danglam chu hmuh har tak a ni thung. Tin, hun hi a thlawhin a thlawk an timathlawn lo angin, a thar chu thar lehzualin a thlak chhen bawk si. Entirnan, computer hi kum nga velah chuan a hlui lutuk fo. Model thar tunlai zawk lei a ngai zel. A thar hian hring nun tana thil tha zawk leh nun awlsamna a pek avangin hnung lam thlir aiin hma lam pan chu a tha zawk bawk. Chung thilte chu thlir ila.
Hmanraw tha zawk a chhuak reng. Engkim deuh thaw mai hi awlsam taka neih theih a nih angin hman an nuam zawk. Chung chuan khawvel khawi laia mi pawh hi awlsam taka dawr theih an ni a. Hmel pawh telephone atangin inhmuh theih a ni. Vawiina kan chanchin hi Los Angeles, New York, London leh Tokyo khawpuiah an hre nghal vek thei.
Heng khawpui kan sawite hi mahni ngei pawh rei lote chhungin a thlen theih vek. Khawvel chu khaw te tak te ang a lo ni ta. Ei tur leh pangpar thlengin kawtkaiah a lo thleng thei. Sum dawnna pawh mahni pindan atangin khawvel nen insumdawn tawn theih a ni ta. Kan fate pawh khawvel hmun tin an la thleng ang a. Nu leh pate pawh ram hriat ngai loh thlanmual luah pawh an awm thuai thei. Finna a sang zel ang a, keimahni chauh kan inkhungkhawm lo thuai ang. Chung chuan rilru thar, culture thar a hrin dawn avangin lungrual tura tan lak pawh a hau tak hle ang. Thenawmah kan hnam dana lak luh theih loh kan nei mai ang. Tuna kan thalaite nun hi i thlir lawk teh ang.
a) A tak tak an ni : Thangtharte chu mi rilru leh ngaih dan avanga nun phuahchawpa inlantir an duh lo. An sawi ang chiah, an tih duh ang chiaha tih duh mi an ni. An nih dan ang ang chu lantir an hreh lo.
b) An hma lam an thlir : Tute pawhin hmalam kan thlir kan ti ang a. Mahse, tunlai thalaite chuan a chunga kan sawi tak ang ngeia an hmalam hun chu kaltir an duh a. Chhungkua leh tute emaw avangin an duh dan sawn leh tihchet mai theih a ni lo. An duh dan an siam fel ang ngeia hma lam pan chu an nun kalhmang a ni. Chuvangin, thian tha chu an nun dang zela an pawimawh chhung atana tangkai chauh thian atan an duh.
c) Sakhua leh khawtlang an thlir dan : Kan sawi tak ang khan khawvel hi hlim tak leh an duh dan ang taka hman tur niin an ngai a. Harsatna emaw thihna emaw tawk mai tur niin an inhre lo. Sakhua leh khawtlang pawh an rilru nena inmil an zawng a. Nu leh pate, hotute leh tute emaw mawi leh tha tih anga awm aiin ‘amah nen an inmil em?’ tih chu an nun hruaitu a ni. An duh zawng leh ngaihsan zawng an hmuh loh chuan inkhawm loh an hnial lova, an zak hek lo. Sakhua hi lan mawina leh thuawih anga inthuamna tur niin an hmu lo. Chuvangin sakhua leh khawtlang chu an rilrem zawng ang chauhin an zui.
d) An ngainat zawng : A hlui an ngaina lo. Vawiina an nuna hlutna nei chauh an ngaihsak. A thar apiang a ni kher lo. Khawvel hmun thenkhatah phei chuan an nu leh pate tih dan ang apiang hnawl pawh an awm. A ri bur bur leh bengchheng lam an lawm zawk. Thawmhnaw pawh a thar apiang ni mai lovin, tin, puan tha pawh a ni mai lo. Tunlai chin dan a ni em? tihah an innghat. Jean thawmhnaw pawh an duhna hmunah an ha mai. Ngaihdan hlui avangin an awm dan kha tihdanglam mai theih a ni lo. Mawi leh tha an tih anga inchei an duh ber.
Engtin nge hun thar kan tawh dawn? Engkim deuh thaw mai hi kan buan vel dan azirin kan hnehin kan hlawkpui thei. Mahni insiam that nan pawh kan hmang thei. Kan lo inbuatsaih dana thuin kan thatpuiin kan chiatpui thei. Hma lam hi a tha vek kher lo thei. Tunlai hian Globalization avangin hmalam hlauhawm leh that theih dan tur sawi leh hrilh a tam hle a. Hlawkpui tur aiin chhiatpui an tam zawk tur thu pawh kan hre zing ta hle. Heng thilte ngaihtuahin kan hma hun tawk turin inralrin emaw lo inbuatsaih lawk dan tur tlem sawi ila.
a) Kohhran: Kan hma lawka kan tawh ngei tur, keini aia chak zawk tawk tur chuan mimal tha leh chaknain awmzia a nei dawn lova, kohhranin a huhova tan lak a ngai ang. Hotuten an hrethiam rih lo thei. Mahse, tan ho a ngai. Kawng zawn a, thawhho hram hram tur a ni. Inkhawmpui leh rorelnaa sawi chi pawh a awm ang. Chuvangin, a theih ang ang hma lam tawk turin tan lak a ngai. Kawng chi hrang hranga inven dan a awm. Hriatna tipung zawng, thiamna sang te, sum leh pai hmanga tan ho dan pawh a awm ang. Hma lama thil lo thleng tur tam tak kan hmu lawk thei. Chungte chu tunah pawh an intan mek tawh a. Inralrin dan tur pawh hriat theih chin a awm. Puitling leh tha taka kan inralrin zawngin hnehna hla do kan chham ngei ang. Kan inralrin loh chuan kohhran hi a tuar ber tur a ni dawn.
b) Pawlho: Kan zingah thawkho pawl hrang hrang kan nei ve a. A lian deuh ber chu thalai pawl an ni awm e. Anni hian kan boruak thlen tur hi an hriatthiam chuan thawk thei tak tur an ni ang. Tin, mi dang nena thawho theih hi an tan lak dan tur pakhat a ni. Tun aia hetiang zawnga thawkho thei turin rilru pu se. Heng bakah hmeichhe lam tangrual an awm ve bawk a. Anni hi thuawih tak, lungrual thei zel an ni a. Tan an lak tawhnate enin hruai thiam chuan kawngro an su thei zel ang. Anni hi khaw mal huap an nih rih avangin a zau zawnga tan an lak sauh a tul ang.
c) Hotu chher: He chher tawngkam hi thiam tur leh hre zawk tura chher mai ni lovin, hotute hi an thawh dan leh nungchang en ngun ila. Hotu tha leh tling ni thei turin a tul anga puih leh fuih zel ni se. Hotu tha tur chu khai chhoh pawh tum ila. Hotu atana kan duh lohte nih dan tawk tur pawh hriatthiam a tul. Hotu tha lo pawh kan hnualsuat a ngai.
d) Khawtlang tanna: Hma lam panna tura beih dan tha ber chu khawtlanga tanho hi a ni. Khawtlanga kan tanrual phawt chuan kan hneh zel ang. Chuvangin, khawtlang huapa thawhho hram hram tum tur a ni. Kalay- Kabaw chhungah hian khawtlang huapin kan tang nasa tawh a. A sawtna leh thatna pawh kan hmu tawh. Ram changkanga pawlho pawhin kan tih dan hi a tha ber tura an ngaih a ni. Tin, kan thu pawhin hringnun hi huap zo ngei se. A hlawkna mita hmuh theihin kan chhawr nghal zung zung ang.
Tlang kawmna
Hun inher hian a hlui a liampui a. A hlui a liam hi hre reng mah ila a thar kan la chulnel loh khan min tuam reng a. Tin, a thar lah a hlui zung zung bawk si, a neih leh a hman kan thiam lo em em a. A thar chuan ren baksak lovin min thuai a, lungawi thlan a har mang e. Mahse, hetiang dinhmuna ding lo tur emaw, lo khalh ngil emaw lo tuipui emaw, a hlui leh thar remkhawm turin kawng a zawn theih a. A thar hi kan hriatthiam leh a pawmalak kan thiam chuan mi hlawhtling, kohhran pawh changkang leh mi entawn a tlin theih ang. Pawl leh zirna runte’n an than phah ang. Hnam pawh malsawm dawnna tura hamthatna lamtluang tha lutuk a nih theih avangin hlau lovin lo dawnsawn dan tur i ngaihtuah zawk ang u.
NB: He article hi ZOIN AWARD - 2009 ah thuziak tha bera thlan a ni.

0 comments:

Post a Comment

Chhiartute Ngaihdan Huang